Dolby Atmos ve DTS:X Çevresel Ses Standartlarını Açıklıyoruz

Şayet bu alanda yeniyseniz Dolby Digital, Atmos, TrueHD, DTS-HD Master Audio, DTS:X üzere bir sürü jargon başınızı karıştırabilir. Bu yazımızda olabildiğince kolay bir formda bu formatları kronolojik sırayla anlatmaya çalışacağız.

Tükettiğimiz medya dijital ortama kayınca seslerin de dijital ortamda temsil edilmesi gerekti ve bu emelle kimi şirketler kendi özel standartlarını geliştirdi. Bunlardan en bilinen ikisi Dolby Labs ve DTS yani açılımıyla Digital Theater Systems.

Dijital ortamda sesler pek çok formatta kaydedilip, dinlenebiliyor. Bunlar ortasında sıkıştırılmamış LPCM ismi verilen formatlar olduğu üzere sesleri CD ve DVD üzere hudutlu alana sahip dijital ortamlara sığdırabilmek için düşünülmüş sıkıştırılmış formatlar da var.

Dolby Labs şirketi, Dolby Digital formatı ile 5.1 kanala kadar 640Kbps bitrate ses sunabiliyordu. Buna karşılık olarak DTS şirketi DTS Digital Surround formatıyla 1509Kbps’ye kadar çıkabiliyordu.

Geliştiricilere nazaran bu sıkıştırılmış formatlar en yüksek bitrate’lerinde dinlendiğinde sıkıştırılmamış sesle ortalarındaki farkın duyulması imkansıza yakın, zira insan kulağı tarafından algılanmayan frekansları silerek bu sıkıştırmayı yapıyorlar.

Lakin DVD’lerde sunulan seslere baktığımızda çoklukla Dolby Digital’in 448Kbps, DTS Digital Surround’un da 754Kbps’de kaldığını görüyoruz ki bunun sebebi sinema disklerine fazla lisanda ses akışı sığdırabilmek ve fazla disk masrafından kurtulmak. Bu sebeple bir ölçü farkedilebilir kayıp oluşabileceğini söylemek yanlış olmaz.

Bu formatların bitrate’lerini belirleyen ana ögelerden biri de seslerin iletilmesinde kullanılan dijital arayüzdü. O günlerde en yaygın kullanılan S/PDIF yani Sony Philips Dijital Arayüzü hem koaksiyel kablo hem de optik TOSLINK kablo üzerinden her iki sıkıştırılmış formatı da aktarabilecek bant genişliğine sahipti. 

Kodlanmış ve sıkıştırılmış olarak S/PDIF üzerinden gönderilen ses hoparlör alıcısı tarafından çözülüyordu.

S/PDIF standardı hem TOSLINK hem de koaksiyel kablolar üzerinden alınıp gönderilebiliyor.

Blu-ray üzere formatlar yaygınlaşıp, dijital ortamların kapasitesi artınca görüntüde olduğu üzere ses formatlarında da gelişmeler oldu. Dolby Labs, Dolby Digital Plus’ı çıkarırken, DTS şirketi DTS-HD’yi çıkardı. Her ikisi de yeniden emsal özelliklere sahip. Desteklenen hoparlör kanal sayısını 7.1’e çıkarırken sıkıştırma verimliliğini ve azamî desteklenen bitrate’i de epey artırıyorlar. 

Yani benzeri bitrate’lerde evvelki standartlara nazaran seste daha çok ayrıntısı koruyabiliyorlar. Ve işin en hoş tarafı bu format ile birlikte Dolby Labs, Dolby Atmos dayanağını sunuyor. 

Dolby Atmos teknolojisi hangi ses kanalının, ne vakit, hangi hoparlörlerden ne kadar verileceğini belirleyen bir bilgi, bir metadata.

Buna rakip olan teknoloji de DTS’nin DTS:X teknolojisi. Her ikisi tıpkı vazifesi görüyor: ses kanallarının ne kadar karıştırılıp hangi kanaldan ne kadar verileceğini dinamik olarak değiştiriyor. Bu sayede sanal bir çevresellik yaratarak ekranda gördüğünüz nesnelerin (ister sabit, ister hareketli) seslerinin bulunduğunuz ortamdaymış üzere çıkmasını sağlıyor.


AV Alıcıya bağlı ses sistemi kullanan bir konut sinema sistemi.

Tıpkı görüntü belgelerindeki HDR metadatası üzere. Bilmeyenler için HDR metadatası HDR dayanaklı TV’ye hangi sahnenin ne kadar parlaklığa ve hangi renk gamutuna sahip olacağını dinamik olarak söyler.

Bunların bant genişliği yüksek olduğu için ses S/PDIF arayüzü yerine HDMI kablosu üzerinden aktarılabiliyor.

Buraya kadar başlar karışmamıştır umarım. Bu iki şirketin de en aktüel formatlarına gelelim artık. Dolby TrueHD ve DTS-HD Master Audio.

Dolby True HD 24bit ses hoşluğunu bizimle buluşturan standart. Bu standart 7.1 kanal 96Khz ve 24bit ya da 5.1 kanal 192Khz 24bit ses taşıyabiliyor ve azamî bitrate 18Mbit/s’ye kadar çıkabiliyor.

Benzeri çekilde DTS’nin buna rakibi olan DTS-HD Master Audio da çok misal özelliklerde 24 bit, 192Khz ve çok yüksek bitrate’lerde ses akışları sunabiliyor.


HDMI 2.1 kablolar toplamda 48Gbps bant genişliği sunabiliyorlar. Bu sayede 4K 120Hz ve 8K 60Hz HDR imaj sinyalleri desteklendiği üzere Dolby True HD ve DTS-HD Master Audio üzere kayıpsız sıkıştırmalı ses formatları da taşınabiliyor.

Lakin bu standartların bant genişliği epeyce yüksek olduğu için HDMI 2.0 bile yetmiyor. Hasebiyle Dolby TrueHD ve DTS-HD Master Audio için asgarî HDMI 2.1 kullanmanız gerek.

Yanlış anlaşılmasın Dolby Atmos yahut DTS:X için kesinlikle HDMI 2.1’e gereksiniminiz yok. Hem Atmos hem de DTS:X bir evvelki kuşak formatlar olan Dolby Digital Plus ve DTS:HD ile de sağlanabiliyor. Lakin hala kayıplı sıkıştırma algoritması kullanan bir format dinlemiş oluyorsunuz ve elde edilebilecek en yüksek kalitede ses istiyorsanız Atmos’u TrueHD, DTS:X’i de DTS-HD Master Audio ile deneyimlemeniz gerekiyor.

Dolby Standardı Azamî müsaade verilen kanal sayısı Maximum kanal başına bitrate Arayüz Ses kalitesi Atmos takviyesi
Dolby Digital 5.1 640 Kbps S/PDIF 16 bit, 48.000Hz Yok
Dolby Digital Plus 7.1 1664 Kbps HDMI 1.4 16bit,

48.000Hz

Var
Dolby TrueHD 7.1 18 Mbps HDMI 2.1 24 bit,

192.000Hz

Var
DTS standardı Azamî müsaade verilen kanal sayısı Maximum kanal başına bitrate Arayüz Ses kalitesi DTS:X 

dayanağı

DTS Digital Surround 5.1 1509 Kbps S/PDIF 16 bit,

48.000Hz

Yok
DTS-HD 7.1 6000 Kbps HDMI 1.4 16 bit,

48.000Hz

Var
DTS-HD MA (Master Audio) 7.1 24.5 Mbps HDMI 2.1 24 bit,

192.000Hz

Var

HDMI ARC ve eARC nedir?

Çevresel ses standartları ile yakından bağlantılı olduğundan bu mevzuya da kısaca değinelim. HDMI ARC’ın açılımı “Audio Return Channel” ve esprisi konut sinema sisteminizde kullandığınız kablo sayısını azaltmak, mümkün gecikmeleri düşürmek.

Sürüm 1.4 ve daha yeni HDMI kabloları bu ARC özelliğini destekliyor. Temelinde olan biten şey ses verisinin iki istikametli iletilmesi. Yani oynatıcınızdan çıkan HDMI kablosunu sound barınıza, sound barınızdan çıkanı da TV’nize takıyorsunuz. Bu kablo blu-ray oynatıcıdan gelen imaj ve sesi taşıdığı üzere TV’ye bağlı başka aygıtların sesini sound bara geri taşıyabiliyor. 


HDMI ARC ile bluray oynatıcımızdan gelen imaj ve ses sinyali sound bar üzerinden TV’ye ulaştırıldığı üzere, TV’nin HDMI yuvalarına bağlı başka aygıtların sesleri de TV ile sound bar ortasındaki HDMI kablo sayesinde sound bar’a gönderilebiliyor.

Şayet ARC olmayasaydı hem bilgisayarınız hem de oyun konsolunuzdan sound bar’a farklı ses kabloları çekmeniz gerekecekti. 


HDMI ARC kullanılmadığında hem TV’ye manzara hem de soundbar’a başka ses kablosu çekmeniz gerekiyor. Bu da kablo kirliliği ve fazla masraf manasına geliyor.

Dolby Digital Plus ve DTS:HD’yi taşıyabilmek için HDMI ARC, bu standartların en şimdiki hali Dolby TrueHD ve DTS:HD Master Audio’yu taşıyabilmek için HDMI eARC yani Extended ARC’a gereksiniminiz var. Ve burası çok kıymetli eARC yalnızca HDMI 2.1’de var.

Author: admin